Een overprikkeld brein wat is het en wat zijn de kenmerken?

Er zijn meer dan 1,2 miljoen mensen die te maken hebben met burn-outklachten, en dit aantal groeit nog steeds. We leven in een wereld vol met continue prikkels die al snel zorgen voor een overprikkeld brein. Ook staan we tegenwoordig altijd maar aan van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Prestatiedruk en social media zorgen ervoor dat onze hersenen sneller overprikkeld raken. Hoe reageert ons brein op de vele prikkels en uitdagingen in de hedendaagse samenleving? Onder andere het overmatige gebruik van smartphones en sociale media, de groeiende gevoelens van stress, angst en onrust, patronen van verslavingsgedrag, en de consumptie van voeding zijn niet gunstig  voor zowel onze hersenen als onze darmen.

Wat is overprikkeling?

Overprikkeling verwijst naar een toestand waarin de verwerking van prikkels door de zintuigen en de hersenen verstoord is. Een prikkel is een stukje informatie dat door onze zintuigen wordt waargenomen, zoals wat we zien, horen, voelen, ruiken en proeven. Dit omvat zowel externe prikkels als interne prikkels, zoals pijn, gedachten, gevoelens en emoties. Normaal gesproken selecteren onze hersenen automatisch relevante informatie en filteren ze onbelangrijke prikkels weg. Bij overprikkeling kan dit proces verstoord zijn, waardoor iemand meer prikkels ervaart dan normaal of meer moeite heeft met het verwerken ervan.

Er bestaat momenteel geen specifieke test om overprikkeling te diagnosticeren of om de oorzaken ervan vast te stellen. Daarom is het exacte aantal mensen dat hier last van heeft onbekend. Ook is er geen universele behandeling voor overprikkeling, omdat de aanpak afhankelijk is van individuele factoren. Onderzoek naar de oorzaken van overprikkeling en het ontwikkelen van geschikte tests en behandelingen is echter in volle gang.

Hoewel veel mensen met een hersenaandoening vatbaar zijn voor overprikkeling, kunnen ook mensen zonder specifieke aandoening hiermee te maken krijgen. Bijvoorbeeld na een periode van weinig activiteit, zoals tijdens een lockdown, wanneer de hersenen gewend zijn geraakt aan een lagere mate van prikkels. In dergelijke gevallen is het belangrijk om de prikkelblootstelling geleidelijk te verhogen om overprikkeling te voorkomen.

De mate van gevoeligheid voor prikkels en de manier waarop mensen hiermee omgaan, verschilt van persoon tot persoon. Dit heeft niet noodzakelijkerwijs te maken met hersenaandoeningen; individuen hebben simpelweg verschillende voorkeuren en tolerantiemarges. Terwijl sommigen graag naar drukke muziekfestivals gaan met harde muziek en veel mensen, geven anderen de voorkeur aan rustige activiteiten zoals wandelen in het bos. De gevoeligheid voor prikkels en hoe je daarmee omgaat, is bij iedereen verschillend. Dat heeft niets te maken met hersenaandoeningen, er zijn nu eenmaal veel verschillen tussen mensen. Zo gaat de één graag naar een druk muziekfestival met harde muziek en veel mensen, terwijl de ander liever in het bos wandelt.

De oorzaak in de hersenen?

De exacte oorzaak van een overprikkeld brein blijft onduidelijk. Wel zijn er verschillende theorieën over de mogelijke oorzaken:

Een hypothese is de manier waarop de hersenen sensorische informatie verwerken. Mogelijk is de drempel voor het waarnemen van geluiden of het zicht veranderd, waardoor ze luider of feller lijken dan ze eigenlijk in werkelijkheid zijn. Een ander aspect lijkt te maken te hebben met hoe de hersenen informatie van verschillende zintuigen integreren. Normaal gesproken kunnen de hersenen bijvoorbeeld de visuele en auditieve informatie van iemand die praat samenvoegen, omdat deze informatie gerelateerd is. Als dit niet het geval is of de informatie naar de hersenen verloopt niet goed, kan dit leiden tot overprikkeling, waarbij bijvoorbeeld twee afzonderlijke prikkels als één ervaren worden.

Een andere verklaring suggereert dat het aandachtsfilter niet goed functioneert. Normaal gesproken richt de aandacht zich alleen op relevante informatie voor de huidige activiteit, maar als dit filter niet goed werkt, kunnen hoofd- en bijzaken niet meer onderscheiden worden. Dit kan leiden tot een overweldigende hoeveelheid prikkels, waarbij zelfs onbelangrijke prikkels dezelfde aandacht krijgen als essentiële informatie, wat de algehele cognitieve functie kan belemmeren. Daarnaast kan het zijn dat er te veel aandacht wordt besteed aan irrelevante prikkels, zoals het geluid van kerkklokken buiten, waardoor men niet langer in staat is om te wennen aan aanhoudende maar niet-significante stimuli.

Tot slot spelen individuele factoren zoals gevoeligheid voor stress en persoonlijkheidskenmerken ook een rol bij een overprikkeld brein. Sommige mensen zijn bijvoorbeeld veel vatbaarder voor angst dan anderen. Ook omgevingsfactoren, zoals hoge werkdruk, kunnen de frequentie en intensiteit van overprikkeling beïnvloeden. Het is belangrijk op te merken dat overprikkeling kan optreden zonder daadwerkelijke schade aan de hersenen, zoals bij een burn-out.

Kenmerken van een overprikkeld brein

Overprikkeling van het brein wordt vaak geassocieerd met symptomen zoals hoofdpijn, vermoeidheid, stress, verminderde concentratie, slaapproblemen, onrust en emotionele uitbarstingen. Bij sommige individuen kunnen deze symptomen ook leiden tot tijdelijke uitvalsverschijnselen, koorts, braken of zelfs epileptische aanvallen. De duur van de symptomen varieert sterk van persoon tot persoon, afhankelijk van de ernst van de overprikkeling, individuele factoren en de mate van rust of onderprikkeling. Sommige mensen ervaren de effecten slechts gedurende enkele uren tot dagen, terwijl anderen weken tot zelfs jarenlang ernstige klachten kunnen ervaren. Er is verder nog onvoldoende onderzoek verricht om de belangrijkste factoren voor de duur en de individuele verschillen nauwkeurig te kunnen achterhalen.

Vanaf de buitenaf is het vaak moeilijk te herkennen of iemand last heeft van overprikkeling. Alledaagse activiteiten, zoals werk, studie, het runnen van een gezin, of zelfs het doen van boodschappen en koken, kunnen plotseling onmogelijk lijken. Het feit dat deze gevolgen van overprikkeling vaak onzichtbaar zijn, maakt het begrip ervoor extra uitdagend. Niet iedereen begrijpt de veranderingen die optreden na overprikkeling, en wat voor de ene persoon als een normale situatie geldt, kan voor iemand met overprikkeling ondraaglijk zijn. Terwijl de ene persoon zich misschien niet veel aantrekt van drukte om zich heen zoals in winkels of supermarkten, kan het voor een ander bijna onmogelijk zijn om zich hierdoor heen te bewegen.

Wat kun je doen aan een overprikkeld brein?

Overprikkeling van het brein helemaal voorkomen is uitdagend. Wat wel erg helpt is als mensen hun grenzen leren kennen en de situaties die voor hen tot overprikkeling leiden leren herkennen en vervolgens ook kunnen aangeven. Geef jezelf de tijd en ruimte om ook in het dagelijks leven hiermee om te gaan.

Hier zijn enkele tips:

  • Geef jezelf de tijd om te wennen aan de nieuwe situatie en je nieuwe grenzen.
  • Blijf de dingen doen die voor jou belangrijk zijn, zoals tijd doorbrengen met goede vrienden of familie, persoonlijke hygiëne handhaven of sporten, maar zorg ervoor dat je genoeg rust neemt voor en na deze activiteiten.
  • Het kan handig zijn om een overzicht te maken van al je afspraken. Als je hier moeite mee hebt, vraag dan iemand om je te helpen, en maak daarna een prioriteitenlijst voor jezelf.
  • Ontmoet mensen op rustige plekken, zoals bij je thuis, in een bibliotheek, of buiten in de natuur tijdens een wandeling in het bos.
  • Als je je eigen beperkingen kent, kun je beter leren hoe je ermee om moet gaan. Het kan ook nuttig zijn om anderen duidelijk uit te leggen wat jou helpt. Blijf open communiceren hierover!
  • Probeer stress zoveel mogelijk te vermijden en leer omgaan met gevoelens van tijdsdruk. Plan voldoende ruimte in voor je activiteiten, maar zorg er ook voor dat je tijd reserveert voor ontspanning achteraf en rust voor de afspraken die op je prioriteitenlijst staan.

Hulp van een lifestyle coach

Als lifestyle coach help ik intelligente, bewuste vrouwen die gepieker en onzekerheid zat zijn en vanuit vertrouwen weer keuzes maken die bij hen passen. Heb je vragen of wil je weten wat ik voor jou kan betekenen? Vraag dan een vrijblijvend kennismakingsgesprek aan.

×